Tipovi džamija u BiH
TIPOVI DŽAMIJA U BiH a) POTKUPOLNE DŽAMIJE Najreprezentativniji objekat ovog perioda je potkupolna džamija koja je kod nas uspješno prihvaćena kao konačni rezultat dugog razvojnog puta od seldžučke arhitekture, pa preko brusanskog i ranocarigradskog stila, do klasičnog turskog perioda. Ovaj tip objekta je sjajna formula za postizanje savršenog prostora za jednu džamiju koji daje jedinstvo unutarnjeg prostora i eksterijera. To je jedno od najsavršenijih arhitektonskih udovoljenja funkcionalnim, duhovnim i estetskim zahtjevima u cijelom svjetskom graditeljstvu. Nakon stoljetnih napora i istraživanja postignuta je kristalna jednostavnost i jasnoća, osjećaj mjere, savršene proporcije i dojam iskrenosti i suptilnosti. Gazi Husrev-begova džamija u Sarajevu nastala je u školi mimar Hajruddina, Sinanovog prethodnika, koji je prije Sinana davao pečat i ton ranoj arhitekturi klasičnog stila u Carigradu. Sarajevska tzv. Begova džamija spada u najvrijednija ostvarenja ranog klasičnog stila u osmanskoj arhitekturi, što znači da njen značaj prevazilazi i Bosnu i Balkan, gdje važi svakako za najveće i najljepše ostvarenje osmanskog graditeljstva uopće. Ovo je rijedak i jedinstven objekat u našim krajevima koji pored izuzento lijepe glavne kupole značajnog raspona sadrži i bočne lađe sa kupolama i polukupolama, kao i veliki trijem sa nizom manjih kupola. Sa kupolom i polukupolom, pored Begove, kod nas je još samo i Ferhat-pašina džamija u Banjoj Luci iz 1583., minirana i uništena 1993. godine u toku agresije na BiH.
b) BOSANSKA DŽAMIJA SA ČETVEROVODNIM KROVOM
Pored ovih potkupolnih džamija mnogo je rađen i tip džamije sa četverovodnim krovom i ravnom tavanicom. To je lokalno prilagođavanje ekonomskim i klimatskim uslovima i obično su to skromnije džamije čija je vrijednost u uklapanju u ambijent. Među ovim džamijama ipak ima i reprezentativnih, velikih objekata, kao one u Makedoniji, a u Bosni je takva Sulejmanija džamija u Travniku, koja je dvoetažni objekat sa bezistanom u prizemlju i džamijom na spratu. Poznata je i kao "Šarena džamija" po slikanim dekoracijama na fasadama. Od manjih džamija ovog tipa posebno je uspjela Roznamedžijina u Mostaru.
Posebnu vrstu čine džamije kod kojih je izvedena drvena kupola, kao što je Jahja-pašina u Skoplju (1506.), Tabačica u Mostaru, Gazanferija u Banjoj Luci i džamija na vrelu u Čajniču.
Poseban i originalan primjer je Magribija džamija u Sarajevu sa drvenim bačvastim svodom, kao i Handanagina u Pruscu.
Upotreba drveta za izradu sfernih konstrukcija svakako ne pretpostavlja logičnu upotrebu materijala u konstruisanju, ali ovdje je cilj bio da se dobije odgovarajući prostor za džamiju, a nije se brinulo o puritanskom načinu da se taj cilj postigne. Neki u ovome vide logiku nomada, kome je pojam vječnog trajanja stran, što bi bilo logično objašnjenje ukoliko ovo shvatimo kao turski uticaj. Izgleda čak vjerovatnije da je ovo dokaz o originalnosti i specifičnosti bosanskog duha koji često funkcioniše samovoljno, mimo logike ostatka svijeta. Ovo bi se moglo uzeti kao jedan eklatantan primjer i dokaz kako arhitektura reflektuje čitavo društvo i njegov duh.
c) BOSANSKA DŽAMIJA SA DRVENOM MUNAROM
Kreativni duh naroda Bosne najviše se dokazao na tipu skromne, male, drvene džamije sa drvenom munarom. Objekat je zidan u "bondruku". Na te zidove dolazi visoki drveni krov sa jakim padom zbog snijega te drvenom munarom koja izlazi iz krova i jedva nadilazi sljeme krova.
Ispred ovog tipa džamije su također sofe, kao i u prethodna dva tipa, često i na sprat.
